Çfarë është një sistem reference?

Përkufizim

Një sistem inercial është ai sistem reference në të cilin vlen Ligji i Parë i Njutonit: një trup e ruan gjendjen e tij të prehjes, ose të lëvizjes së njëtrajtshme deri sa mbi të të mos veprojë asnjë forcë. Ky ligj u formulua nga Isaac Newton.

Karakteristikat

• Nuk ka përshpejtim (as linear, as rrotullues).
• Trupat pa forcë rezultante lëvizin me shpejtësi konstante.
• Ligjet e mekanikës klasike vlejnë drejtpërdrejt.

Shembuj

• Një anije kozmike që lëviz me shpejtësi konstante në hapësirë.
• Një tren që lëviz drejt me shpejtësi konstante (pa nxitim).
• Toka konsiderohet afërsisht sistem inercial për shumë eksperimente të zakonshme.

Përkufizim

Një sistem jo-inercial është ai sistem reference që ka nxitim (rritje, ulje të shpejtësisë ose ndryshim drejtimi). Në këto sisteme, Ligji i Parë i Njutonit nuk zbatohet drejtpërdrejt, sepse shfaqen forca inerciale.

Karakteristikat e sistemeve jo-inerciale

• Kanë përshpejtim (linear ose rrotullues).
• Shpejtësia e sistemit ndryshon në madhësi ose në drejtim.
• Ligji i Parë i Njutonit nuk zbatohet drejtpërdrejt.
• Shfaqen forca inerciale (si forca centrifugale dhe forca e Koriolisit).
• Një trup mund të duket sikur përshpejton edhe kur mbi të nuk vepron forcë reale.

Forcat inerciale

Janë forca që duken sikur veprojnë mbi trupin, por në të vërtetë lindin nga nxitim i sistemit të referencës.

• Forca centrifugale
• Forca e Koriolisit

Shembuj praktikë

• Kur makina përshpejton, ndihesh i shtyrë mbrapa.
• Kur autobusi frenon, trupi anohet përpara.
• Në ashensor që niset lart, ndihesh më i rëndë.